زيبا و تاريخى سفر كرد . علوم اسلامى را نزد روحانيون حوزه‌هاى علمى « كربلا » ، « نجف » و « سامرا » ( مانند ميرزاى شيرازى ، فاضل اردكانى ، سيد على يزدى و غيره ) فراگرفت . و چون بازماندگان پدرش از ارسال مخارج اقامتش اجتناب ورزيده و او به « فقر » و « تنگدستى » دچار شد ، ناچار به زادگاهش بازگشت . اين روحانى جوان 23 ساله ، پس از فروش املاك و مستغلات به جاى مانده از ثروت خانوادگى ، همراه عموى پدرش « محمد منور على شاه » به مشهد سفر كرد و پس از 3 ماه اقامت در « خراسان » به « تهران » رفت و نزد دانشمندان مسلمان پاىتخت ، نظير « آقا على مدرس زنوزى مرندى » ، « ميرزا ابو الحسن جلوه » و « آقا محمد رضاى قمشه‌اى » به تكميل معارف و علوم اسلامى ( مذهب شيعه اماميه ) همت گماشت . در سال 1295 ه . ق . با معرفى ، حمايت و التفات خاص نخست‌وزير ، « ميرزا يوسف مستوفى الممالك » ، كه گفته مىشد گرايش‌هايى به دراويش و صوفيان دارد ، از پادشاه عياش و سفاك قاجار ، يعنى « ناصر الدين شاه قاجار » ، لقب موروثى « نايب الصدر » را دريافت نمود . وى تا پايان عمر - و چنان‌كه بارها در آثارش به آن اشاره مىكند - « مداح دربار و حكومت » بوده و به‌عنوان يك روحانى صوفى و درويش ، جيره‌خوار و مواجب بگير آنان به شمار مىآمده است ؛ از اين‌رو هماره در رفاه و آسايش مادى بوده است . در ماه شوال 1297 ه . ق . يعنى دو سال پس از ازدواج با دختر عمويش - كه باز هم نامى از او نمىآورد - سفرهاى دور و دراز خود را آغاز كرد و در اين « سير آفاق و انفس » ، از سرزمين‌هاى مختلفى همچون « ايران » ، « عراق » ، « هند » ، « سرىلانكا » ، « چين » ، « افغانستان » ، « تركمنستان » ، « آذربايجان » و « گرجستان » ديدن كرد و « شرح سفرهاى » خود را نيز به رشتهء تحرير درآورد . « 1 » در سال 1303 ه . ق . ، در سن 33 سالگى به « گناباد » رفت و مريد « سلطان على گنابادى » گرديد ؛ و از سوى اين رئيس فرقهء درويشى « طاووسيه گنابادى » لقب « معصوم على شاه » را دريافت نمود . « 2 » چندى نگذشت كه ادعاى جانشينى « منور على شاه » را

--> ( 1 ) . متن كامل آن در طرائق الحقايق ، 3 / 509 - 751 موجود است . ( 2 ) . برخىها معتقدند اين لقب را « نايب الصدر » خود به خويشتن عطا كرده است : « حاج ميرزا معصوم با وجود اينكه مرد فاضلى بوده و دم از درويشى مىزده و در سير و سلوك و عرفان اطلاعات زيادى داشته